Myanmar trong mắt ai

Ngô Đình Thu  - DienDanCTM

Kể từ năm 1948 là năm giành được độc lập, ít nhất 4 lần Miến Điện – còn được gọi là Diến Điện -  đổi tên theo những biến cố chính trị, từ Burma thời thực dân Anh trở thành Liên Bang Myanmar rồi Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Liên Bang Myanmar lúc tướng Newin cầm quyền. Từ 1988 trở lại tên Liên Bang Myanmar và hiện nay là Cộng Hòa Liên Bang Myanmar. Rangoon (Ngưỡng Quang) không còn là thủ đô chính trị. Thủ đô mới (2006) của Miến Điện ngày nay nằm sâu trong một vùng hẻo lánh thuộc tỉnh Mandalay, có cái tên rất khó nhớ: Naypyidaw. Cho đến nay một số nước Tây Phương vẫn gọi Miến Điện là Burma.

Là một vương triều độc lập ở vùng Đông Nam Á, có thời gian đã là một đế chế ngự trị cả một vùng lãnh thổ rộng lớn, Miến Điện  trở thành thuộc địa của Anh từ năm 1937 sau nhiều xáo trộn. Giành độc lập từ năm 1948, Miến Điện là một quốc gia đa sắc tộc, có biên giới chung với Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Lào và Bangladesh, đại đa số trong gần 55 triệu dân theo Phật Giáo.

Sau thế chiến hai, Miến Điện độc lập trở thành một quốc gia có nền kinh tế phát triển nhờ gạo, gỗ và tiềm năng dầu khí. Miến Điện có một tên tuổi quen thuộc là U Thant, Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc suốt 10 năm, từ 1962 đến 1971, là người châu Á đầu tiên giữ chức vụ này. Cuộc đảo chính của tướng Ne Win năm 1962 chấm dứt thời kỳ dân sự, chuyển sang thời kỳ quân đội cầm quyền.

Trong những năm Miến Điện nín thở dưới ách độc tài quân phiệt, người được nhắc tới nhiều nhất là thống tướng Than Shwe, Chủ tịch Hội đồng Khôi phục Trật tự, nắm quyền từ năm 1992 trong bối cảnh hỗn loạn sau “Cuộc nổi dậy 8888” năm 1988 với 3,000 người bịt giết chết và nhiều ngàn người khác bị bắt giam… Nay ông đã về hưu trao quyền lại cho tổng thống mới được bầu Thein Sein, một người thân cận với ông trong quân đội.

Hai gương mặt nổi bật nhất trên chính trường Myanmar hiện nay là một cặp chính trị gia đối nghịch nhau về đủ mọi phương diện. Tướng Thein Sein, một người Miến gốc Hoa nhiều đời, thủ tướng chính phủ trước cuộc tổng tuyển cử 7/11/2010 cũng là một tướng lãnh trong Hội Đồng Quân Sự Tối Cao, cơ quan quyền lực lớn nhất của quân đội Miến, nơi ấn định chính sách đường lối của chế độ quân phiệt, dĩ nhiên dưới ảnh hưởng của Than Shwe. Nhìn chung nó không khác một “Bộ Chính Trị” của Đảng Cộng Sản ở Việt Nam hay Trung Quốc.

Là một quân nhân chuyên nghiệp, Thein Sein mang cấp bậc đại tướng, được Than Shwe chọn làm thủ tướng từ năm 2007 được biết như một quân nhân kỷ luật, phục tùng và sẵn sàng thi hành lệnh cấp trên. Trước ngày 7/11/2010, cùng với 20 tướng lãnh trong quân đội, Thein Sein được giải ngũ vào Tháng Tư để chuẩn bị cho cái mà giới quân nhân cầm quyền gọi là “lộ trình dân chủ” gồm 7 bước do họ ấn định. Và cuộc bầu cử quốc hội lần này là bước thứ 5, chuyển Miến Điện từ chế độ quân nhân cầm quyền sang chế độ dân sự theo đúng hiến pháp 2008 được sửa đổi. Một số đảng chính trị mới được cho đăng ký hoạt động để tham gia cuộc tổng tuyển cử, trong đó có  Đảng Liên Minh Đoàn Kết  và Phát Triển Liên Bang (USDP – Union Solidarity and Development Party) mà Thein Sein là chủ tịch, một trong hai đảng mới được sự ủng hộ rộng rãi của quân đội.

Tuy nhiên, trong 10 đảng đối lập tham gia cuộc bầu cử năm 1990, chỉ có 5 đảng đăng ký hoạt động lại, 5 đảng từ chối đăng ký do đó bị giải tán, trong đó có Liên Đoàn Quốc Gia vì Dân Chủ (NLD – National League for Democracy) của bà Aung San Suu Kyi. Trong chiều hướng chung, việc NLD bị loại ra khỏi cuộc chạy đua bảo đảm một thắng lợi chung cuộc cho đảng của ông Thein Sein nhưng là một dấu hiệu không có gì đáng phấn khởi cho lộ trình dân chủ. Người ta hiểu dân chủ ở đây là phải đi đúng hướng của tập đoàn quân phiệt đã vạch ra, dân chủ “có định hướng”, dân chủ “có kỷ luật”.

Ông Thein Sein trở thành vị tổng thống dân sự đầu tiên của Myanmar trong vòng hai chục năm nay kể từ khi viên thống chế 78 tuổi Than Shwe rút lui. Sự đắc cử của ông Thein Sein phù hợp với những lời đồn đại về một kết quả được biết trước, khi bà Aung San Suu Kyi và NLD đứng ngoài cuộc. Đảng của ông Thein Sein đã chiếm trên 80% số ghế trong quốc hội mới, chưa tới 20% chia cho các đảng “chấp nhận có còn hơn không”, dẫn lời một lãnh đạo của một đảng nhỏ tham gia bầu cử.

Kết quả cuộc bầu cử cho thấy nó đi đúng theo con đường do chế độ vạch ra, nhưng không làm hài lòng bất cứ ai đã từng đổ công sức xương máu cho một Miến Điện dân chủ tự do thực sự. Phương Tây đánh giá đây chỉ là một sự dàn dựng để chế độ quân phiệt trá hình tiếp tục cầm quyền. Nếu so sánh với chuyện Putin và Medvedev đã làm trò xiếc ở Moscow thì Than Shwe và Thein Sein, cũng như Hội Đồng Quân Lực Tối Cao cũng là những thầy tuồng khá cao tay trên sân khấu chính trị Naypyidaw!

Nhưng ít ra người ta cũng tìm thấy giữa Aung San Suu Kyi và Tổng Thống Thein Sein có một điểm chung: hai người cùng sinh năm 1945 – năm thế chiến hai chấm dứt – cùng 66 tuổi, một cái tuổi có vẻ muộn  màng đối với người phụ nữ đã kiên trì trong suốt 20 năm qua. Nhưng đặc tính của các chế độ độc tài – và tất cả các nhà độc tài còn sót lại – cũng kiên trì không kém trong duy trì thế độc quyền dưới hình thức này hay hình thức khác. Cho nên không có gì đáng may mắn cho người dân Miến Điện khi cặp đôi chính trị gia này đang đếm bước trên xa lộ dân chủ ngược chiều nhau.

Lãnh tụ đối lập với nền chế độ độc tài quân phiệt là một phụ nữ dáng dấp nhỏ bé, mềm yếu nhưng sự kiên cường được cả thế giới biết đến như một tấm gương sáng của một chiến sĩ hàng đầu của phong trào đấu tranh vì dân chủ. Bà Aung San Suu Kyi là lãnh tụ của Liên Đoàn Quốc Gia vì Dân Chủ (NLD), một tổ chức chính trị đối lập nổi bật nhất của Miến Điện trong vòng 20 năm qua. Trong lúc bà bị quản thúc tại gia suốt 20 năm, thì ông Win Tin năm nay 81 tuổi, đồng sáng lập NLD, đã trải qua 19 năm tù tại nhà tù khét tiếng Insein.

Tiểu sử của Aung San Suu Kyi được biết đến công khai trên sách báo như một người bình thường, không  tô vẽ, không thần tượng hóa. Bà cũng là một phụ nữ có gia đình như bao nhiêu phụ nữ khác trong một quốc gia chậm tiến ở Á Châu nằm dưới sự đô hộ của nước Anh. Năm 1988 là năm chế độ độc tài Ne Win cáo chung sau 26 năm thống trị Miến Điện, có lúc bằng mô hình “Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Liên Bang Myanmar” nhưng đã đưa đất nước vào con đường đói khổ cùng cực. Đó là năm bà cùng với ông Win Tin thành lập NLD, chủ trương đấu tranh bất bạo động, mục đích đem lại dân chủ, nhân quyền cho nhân dân Miến Điện sau nhiều thập niên xáo trộn.

Chế độ quân phiệt coi bà và NLD như một cái gai; Win Tin bị bắt giam năm 1989, kêu án 20 năm và điều nực cười là ông chỉ được ân xá sau 19 năm ngồi tù! Bà Aung San Suu Kyi thì tiếp tục bị giam lỏng tại nhà, bất chấp sự lên án, can thiệp của nhiều chính phủ.

Chỉ hai năm sau ngày thành lập, đảng NLD đã thắng 82% số phiếu bầu trong cuộc tổng tuyển cử năm 1990 nhưng lập tức bị chính quyền quân nhân hủy bỏ. Sự tước đoạt trắng trợn nguyện vọng của nhân dân Miến Điện vô tình đẩy hình ảnh của người lãnh đạo NLD lên cao, đồng thời dìm chính phủ quân nhân xuống bùn đen với biết bao lời chỉ trích của thế giới. Năm 1991 bà Aung San Suu Kyi được trao giải Nobel Hòa Bình, một sự vinh danh xứng đáng đối với nhân vật tiêu biểu cho đấu tranh bất bạo động.

Năm 2007 đánh dấu những ngày tháng sôi động của tình hình Miến Điện khi những cuộc biểu tình của sư sãi diễn ra tại Rangoon và khắp nước để phản đối  chính phủ tăng giá xăng dầu, lôi kéo theo những thành phần dân chúng đang điêu đứng vì nạn vật giá leo thang. “Cuộc cách mạng áo cà sa” nhanh chóng bị chính phủ cứng rắn đàn áp, tiếp theo sau là hàng loạt cuộc bắt bớ. Sư sãi và dân chúng phải đối đầu với sự trấn áp mạnh mẽ của quân đội, cho tới lúc này có vẻ vẫn là một khối thống nhất tuyệt đối trung thành với chính quyền quân phiệt.

Theo đúng những gì đã hứa hẹn từ năm 2003, chính phủ quân nhân cho tiến hành cuộc tổng tuyển cử ngày 7/11/2010 như một bước quan trọng trong tiến trình dân chủ hóa đất nước theo lộ trình định sẵn.

Trước ngày bầu cử, Than Shwe đã lên tiếng kêu gọi dân chúng “bảo vệ hệ thống dân chủ còn ở trong thời kỳ thơ ấu”. Dân chủ ở đây theo chính quyền, là loại dân chủ có điều kiện, có kiểm soát, ổn định và trật tự xã hội, cũng có nghĩa là một nền dân chủ có kỷ cương. Các nước phương Tây tỏ ra không mặn mà với những gì diễn ra ở Miến Điện, điều mà họ đánh giá chỉ là sự dàn dựng để quân đội tiếp tục sự cai trị, thực ra kéo dài đã 50 năm nếu tính từ ngày Ne Win nắm chính quyền.

Ngày 14/3/2011, báo cáo viên Liên Hiệp Quốc ông Tomas O.Quintana tỏ ra thất vọng trước tình hình nhân quyền không được cải thiện, đã yêu  cầu gởi một ủy ban độc lập tới đây để điều tra những vụ vi phạm nhân quyền thô bạo. Ông nói: “ Câu chuyện của những người Miến Điện mà tôi gặp phản ảnh những thảm kịch do chính quyền gây ra.”

Báo cáo của ông Tomas đã cáo buộc chính phủ Miến Điện vi phạm nhân quyền có hệ thống như: tiếp tục giam giữ tù chính trị mà con số được biết trên 2,000 người bao gồm các sư sãi bị bắt trong năm 2007, thanh niên sinh viên, các thành viên đảng phái đối lập, các nhóm sắc tộc đòi quyền tự trị rộng rãi. Họ bị cưỡng bách lao động, bị bạo hành, bị kỳ thị tôn giáo và sắc tộc, mất đất đai tài sản và mất tất cả quyền lợi vể kinh tế, văn hóa, xã hội và không được tham gia chính trị cũng như không có tự do ngôn luận.

Mặc dù vậy, cuộc tổng tuyển cử đã diễn ra như dự kiến và được chính phủ đánh giá là thành công. Một tuần lễ sau, ngày 13/11/2010 bà Aung San Suu Kyi được trả tự do như một cử chỉ thân thiện, cũng có thể là biểu lộ của lòng tự tin trước một dàn xếp thành công. Quốc Hội mới mà ¼ số ghế đại biểu dành riêng cho quân nhân do chỉ định không qua bầu cử, đã tấn phong ông Thein Sein lên làm tổng thống vào ngày 4/2/2011 - tổng thống dân sự đầu tiên, nhưng là một vị tướng vừa cởi áo nhà binh.

Về phía những người đối lập, cuộc tuyển cử cũng đã gây ra nhiều tranh cãi thậm chí chia rẽ trong nội bộ đảng NLD. Sau khi NLD giải tán và kêu gọi tẩy chay bấu cử, một số đảng viên NLD tách ra thành lập đảng Lực lượng Dân chủ Quốc gia (NDF – National Democracy Force)  và quyết định ra tranh cử. Một lãnh tụ của NDF nói: : “Đó là nhiệm vụ của chúng tôi để thực hiện các phong trào dân chủ trong khuôn khổ hiến pháp. Đây là hình thức công khai duy nhất để làm chính trị. Chúng tôi coi cuộc bầu cử lần này như là một bước đầu tiên trong một cuộc hành trình lâu dài.” Nhiều đảng viên NLD phê phán đây là một quyết định sai lầm làm suy yếu nội bộ và phản bội cuộc đấu tranh chung. Ông Win Tin, người bạn đấu tranh của bà Suu Kyi nói ông “không tin đó là  một giải pháp chính trị thực sự”. Đại sứ Anh đi xa hơn coi cuộc bầu cử là “thất bại hoàn toàn”. Có thể đó là một đánh giá tương lai khi nhìn về một chế độ độc tài đã tồn tại trên nửa thế kỷ dựa trên bạo lực.

Vậy thực sự cuộc bầu cử quốc hội 7/11/2010 mang đến kết quả gì cho Miến Điện nói chung và phong trào dân chủ nói riêng?

Những cựu tướng lãnh, đã cùng nhau trình diện trước nhân dân Miến và nhất là trước thế giới một chính phủ dân sự mà không ai biết tính chất “dân sự” của nó đến mức nào. Nhưng trước mắt,chính phủ ấy dù sao cũng đem lại một niềm hy vọng  tuy còn mong manh nhưng vẫn là hy vọng vào những bước đi  “từ độc tài đến dân chủ”. Một tuần sau kết quả bầu cử, bà Aung San Suu Kyi được trả tự do trong chính ngôi nhà của mình, sau 20 năm bị quản thúc. Người ta coi đây là cử chỉ cởi mở đầu tiên đối với người vẫn là biểu tượng cho phong trào dân chủ, nhưng người bi quan vẫn có thể tự hỏi: còn chính phong trào dân chủ thì sao? Không có gì để bảo đảm cho việc thay đổi màu áo là thay đổi một lập trường hoặc thay đổi cả một thể chế chính trị.

Bây giờ bà Suu Kyi có thể rời Rangoon tiếp xúc với dân chúng, thảo luận chính trị mà không bị những cái đuôi quấy rầy. Cả thế giới nhìn vào với những lời bàn lạc quan. Một thời kỳ mới đã mở ra chăng? Nhưng vấn đề còn lại không phải là những hồ hởi sảng khoái lúc đầu do nhà nước ban phát. Vấn đề là hòa giải dân tộc, sắc tộc, vấn đề trên 2,000 tù chính trị còn nằm trong các nhà tù sau những biến động chính trị kéo dài. Sự tự do của bà Aung San Suu Kyi không thể tượng trưng cho sự tự do của mọi người, càng không phải Miến Điện đã có dân chủ.

Tính đến nay, giữa Bộ Trưởng Bộ Lao Động Aung Kyi và Bà Suu Kyi ít nhất đã trải qua bốn lần gặp gỡ đủ tạo ra một không khí lạc quan để nhìn về tương lai. Nhưng đảng NLD vẫn nằm ngoài vòng pháp luật, chưa được phép tái đăng ký. Chính quyền mới “ân xá” trên 6,000 tù nhân trong số chỉ có hơn 200 tù nhân chính trị bị bắt trong các cuôc biểu tình. Đa số các tù nhân lương tâm, đảng viên NLD vẫn còn bị giam giữ như một thứ con tin trong ván bài “chính phủ dân sự” của giới quân nhân. Nhưng mới đây, bà Aung San Suu Kyi đã kêu gọi thế giới xét lại vấn đề cấm vận, ngược lại với những gì bà kêu gọi trước đây.

Chính sự bế tắc trong cách giải quyết vấn đề chính trị nội bộ đã khiến Miến Điện bế tắc trong đối ngoại, nhất là với phương Tây dù Miến Điện đã là thành viên của khối ASEAN. Trong khi áp lực cấm vận của quốc tế đè nặng lên chế độ, Than Shwe coi Trung Quốc như một cái phao cứu sinh về kinh tế cũng như chính trị, dù cho nó đầy bấp bênh. Không phải chỉ một mình Miến là quốc gia duy nhứt ở Á Châu tìm chỗ dựa nơi Trung Quốc, mà cả ở Phi Châu xa xôi nhiều quốc gia chậm tiến cũng đón nhận đầu tư Trung Quốc trong niềm hy vọng phát triển kinh tế.

Trung Quốc bước vào Miến Điện như một vị cứu tinh với đủ mọi đầu tư lớn nhỏ, kể cả buôn bán vũ khí giúp chế độ quân phiệt đứng vững trước sự thắt chặt cấm vận của thế giới. Trung Quốc là người tích cực bênh vực Miến Điện về chính trị, yểm trợ về kinh tế. Để bù lại, Trung Quốc đã được phép thành lập các căn cứ hải quân nhìn ra vịnh Bengale, từ đó có thể quan sát động tịnh của hải quân hai nước Ấn Độ và Hoa Kỳ. Ngoài ra các nhà đầu tư Trung Quốc và Hong Kong chiếm 70% trong số 20 tỷ Mỹ kim các dự án đầu tư vào Miến Điện trong thời gian qua như dầu khí, thủy điện, khai thác gỗ, lúa gạo và xây dựng cơ sở hạ tầng.

Nhưng một chuyện ít ai ngờ là sau thời gian ngắn cầm quyền, Tổng Thống Thein Sein đã tuyên bố trước một phiên họp của quốc hội mới được bầu: ngưng công trình xây dựng đập thủy điện Myitsone do các nhà thầu Trung Quốc đầu tư. Hợp đồng xây dựng đập Myitsone nằm trên sông Irrawaddy trị giá 3.6 tỷ Mỹ kim bị hủy bỏ làm cả thế giới ngạc nhiên và ông Thein Sein đã giải thích: chính phủ của ông “được sinh ra từ nguyện vọng nhân dân” và ông chỉ “làm theo nguyện vọng của nhân dân”. Nhiều nhà quan sát coi đây như là một thông điệp rõ ràng nhất cho thấy Miến Điện bắt đầu quay mặt với Trung Quốc đồng nghĩa với một bước tiến về thế giới dân chủ Tây Phương. Nhưng tại sao quay mặt?

Thein Sein và các tướng lãnh là những người đã từng tiến hành chính sách thắt chặt quan hệ với người láng giềng Trung Quốc để củng cố sự tồn tại của mình. Nhưng quan hệ giữa Miến Điện và Trung Quốc  chưa bao giờ là quan hệ hữu hảo kiểu như giữa hai nước cộng sản anh em. Điều đó có nghĩa quyền lợi nhóm cầm quyền quân phiệt không nhất thiết phải đồng nhất với quyền lợi của một nước lớn như Trung Quốc, nhất là khi trong khối ASEAN, Trung Quốc lúc nào cũng là một hình ảnh bá quyền khó chịu hơn là một đồng minh đáng tin cẩn. Có lẽ đã đến lúc những người cầm quyền ở Miến Điện nhìn thấy điều đó đồng thời họ cân phân lợi hại với những gì mà phương Tây đưa ra khi cấm vận được bãi bỏ. Điều đó cắt nghĩa tại sao trong thời gian gần đây, bà Suu Kyi kêu gọi các nước xét lại vấn đề cấm vận. Vả lại, xét cho kỹ thì từ trước đến nay, sự giúp đỡ của Trung Quốc chưa bao giờ mang lại sự phát triển cho một đất nước nào!

Tuy nhiên trong quan hệ ngoại giao, việc thay đổi lập trường hay thay đổi quan hệ đối tác không phải là chuyện đơn giản của ngày hôm trước và ngày hôm sau hay như lời tuyên bố có vẻ mỵ dân “làm theo nguyện vọng nhân dân”. Bởi vì nếu thực sự như thế thì trước đây đã chẳng có lễ ký kết long trọng công trình thủy điện Myitsone và sự hiện diện của các căn cứ hải quân Trung Quốc!

Miến Điện, đất nước với 59 triệu dân, tài nguyên thiên nhiên phong phú, nhân lực lao động dồi dào, đã từng là nước xuất khẩu gạo hàng đầu trên thế giới nhưng nay trở thành một nước kém phát triển và nghèo ở vùng Đông Nam Á. Nguyên do chính là sự kềm hãm của chế độ độc tài làm tiêu hao nội lực dân tộc và tài nguyên đất nước. Trong hai năm 2010-1011 có vẻ như Miến Điện đang từng bước thức tỉnh sau cơn mê quyền lực của giới cầm quyền quân đội. Đất nước ấy có chuyển mình được hay không phần lớn tùy thuộc vào nhân dân Miến Điện, không hẳn tùy thuộc vào giới tướng lãnh cầm quyền. Chính nhân dân Miến Điện chứ không ai khác cùng với sự kiên trì của các đảng phái đối lập như NLD, đã khiến chính quyền độc tài phải dần dần thối lui. Vì như lời phát biểu của bà Aung San Suu Kyi hôm 25/10/2011 trước khán thính giả trường Đại Học Michigan: “Sự sợ hãi đã làm tê liệt dân chúng, khiến người ta câm nín và thụ động. Người dân phải vượt qua sự sợ hãi, dám cất lên tiếng nói trước khi có thể tranh đấu đòi các quyền tự do khác”.

Cả thế giới đang chăm chú theo dõi và lạc quan với những dấu hiệu đầu tiên của một bình minh dân chủ, kết quả của lòng can đảm, ý chí kiên cường của nhân dân Miến Điện thông qua hình ảnh thân thiết và bất khuất của một người phụ nữ. “Miến Điện trong mắt ai” cũng có thể là “Việt Nam trong mắt ai” tuy Việt Nam không phải là Miến Điện. Việt Nam chưa bao giờ có một đảng đối lập công khai như NLD, chưa bao giờ có một phong trào dân chủ  được nhân dân ủng hộ rộng rãi, và nhất là chưa bao giờ có một tập thể nhân dân sẵn sàng xả thân vì chính nghĩa như nhân dân Miến Điện. Nếu Miến Điện trong tương lai từ độc tài có thể tiến lên dân chủ, đó là vì Miến Điện “bất hạnh” hơn Việt Nam, không có một đảng như Đảng Cộng Sản Việt Nam.

Ngô Đình Thu