Hôm nay, Viet-studies link một bài trên
báo Nhân dân phê phán về Xã hội dân sự và các tổ chức phi chính phủ (NGO) ở
Việt Nam. Bản thân mình cũng đã có một vài năm làm việc cho Phi Chính phủ, trải
qua ba tổ chức NGO quốc tế, tiếp xúc cũng nhiều với các NGO Việt Nam, bình
thường chẳng đọc báo Nhân dân bao giờ, nhưng thấy cái tiêu đề liên quan đến Xã
hội dân sự nên tò mò vào xem sao.
Đọc xong bài báo, dù có bực mình với
lối viết cẩu thả, suy diễn tùy tiện của tác giả nhưng lúc đầu mình cũng định
kệ, chẳng muốn nói lại làm gì bởi luận điệu này chẳng có gì mới mẻ, có nói lại
chỉ phí thời gian. Nhưng nghĩ lại chuyện hôm nọ có đứa em, nghe mình nói mình
làm cho en di âu (NGO), nó cứ ngơ ngơ ngơ ngác ngác, nói em cũng nghe nói đến
NGO nhưng không hiểu NGO là cái ông nào, làm cái gì; thì mình lại muốn viết vài
dòng. Bởi lẽ còn nhiều người giống em ấy lắm, nghe đến các tổ chức phi chính
phủ (NGO), nếu không hình dung nó như tổ chức từ thiện, chuyên đem tiền đi cho,
thì cũng liên tưởng cụm từ này với khái niệm vô chính phủ hay chống đối nhà
nước gì gì đó.
Khoảng ba năm trước, một ông phó chủ
tịch huyện, nơi tổ chức mình có làm dự án, nói cái bọn “ngo ngoe” này là lắm
chuyện lắm. Tết năm kia, mình gặp một đồng chí công an (cũng đã trung trung
tuổi, chắc cũng có chức vụ hẳn hoi) tại nhà ông anh họ mình, đồng chí lúc đó
cũng hơi ngà ngà say rồi, khi được giới thiệu là mình làm việc cho một tổ chức
phi chính phủ, bác ấy lên lớp ngay: em phải cẩn thận, cái bọn phi chính phủ là
nguy hiểm lắm, nó chuyên chống đối chính quyền, đội lốt làm dự án này, từ thiện
nọ để truyền đạo, để lật đổ chính quyền, tóm lại là diễn biến hòa bình, em phải
cẩn thận không khéo tiếp tay cho bọn phản động. Lúc đó mình cũng chỉ cười trừ,
không muốn tranh luận làm gì.
Ngẫm lại thấy nhiều người hiểu chưa
đúng về NGO (và cả về xã hội dân sự/xã hội công dân nữa) mình cũng muốn giải
thích đôi lời, theo những gì mình biết từ góc độ thực tế hơn là từ góc độ sách
vở, hàn lâm.
Thực ra cả hai khái niệm Tổ chức phi
chính phủ và Xã hội dân sự đều là sản phẩm “nhập khẩu” từ phương tây. Tổ chức
Phi chính phủ tiếng anh là Non-governmental Organization, vì thế hay gọi tắt là
NGO và Xã hội dân sự là Civil Society, cộng thêm một khái niệm con đẻ của cụm
từ này là Tổ chức xã hội dân sự -Civil Society Organizations. Theo mình thì có
lẽ người Việt Nam làm quen với khái niệm tổ chức phi chính phủ trước khái niệm
Xã hội dân sự, bởi ngay trong chiến tranh Việt Nam, ở Miền Nam Việt Nam đã có
những tổ chức phi chính phủ phương tây vào hoạt động nhân đạo, cứu trợ nạn nhân
chiến tranh. Những hoạt động này bị gián đoạn một thời gian sau khi hai miền
thống nhất và được nối lại sau khi Việt Nam đổi mới và mở cửa. Đầu thập kỷ 1990,
vào lại Việt Nam đầu tiên vẫn là những phi chính phủ quốc tế hoạt động vì mục
đích nhân đạo. Khoảng hơn chục năm gần đây chứng kiến sự tăng vọt các NGO quốc
tế đến Việt Nam và theo đó những tổ chức phi chính phủ Việt Nam (dân trong nghề
hay gọi là Local NGO – tạm dịch NGO địa phương) cũng ra đời hoặc là dưới sự “đỡ
đầu” hoặc là cộng tác mật thiết với những phi chính phủ quốc tế này.
Trong khi tổ chức Phi chính phủ (trước
nhất trong thực tế bối cảnh Việt Nam) là những thực thể tương đối dễ hiểu, khái
niệm Xã hội dân sự lại là một phạm trù rộng lớn và phức tạp, mang nhiều tính
học thuật (academic) và tranh cãi hơn. Tuy vậy, để hiểu NGO, trước hết cần biết
sơ qua về Xã hội dân sự và các tổ chức Xã hội dân sự. Về hai ông này, như vừa
nói, lý thuyết thì lắm đường, nhiều ý nhưng có một cách tiếp cận đơn giản nó là
như thế này: tất cả các thể loại tổ chức, nhóm, hội đoàn, câu lạc bộ; dù chính
thức và hay không chính thức nếu (1) không thuộc về nhà nước (tức là không có
quyền lực công (authority) hoặc (2) hoạt động vì lợi nhuận thì tất tần tật gộp
chung vào một nhóm gọi là Xã hội dân sự. Cụ thể hơn: từ cái Hội những người
phát cuồng vì bình luận viên Tạ Biên Cương và đồng nghiệp trên Facebook mà mình
rất khoái đến Hội những người đã từng đi biểu tình chống Trung Quốc; từ Hội
những người thích chơi chim của các cụ ông, Câu lạc bộ thái cực trường sinh của
các cụ bà, Hội cổ động viên Sông Lam Nghệ An hay Fan Club của Mr Đàm, Mỹ Tâm
đến Kiến nghị phản đối khai thác Boxit của nhóm boxite.vn hay xuống đường biểu
tình chống Trung Quốc xâm lược, tất cả đều là những hình thái của xã hội dân
sự. A ma tơ như hội cá cảnh, gà tre của các bác gần nhà mình; đầy trách nhiệm
như “Cơm có thịt” của bác Tuấn VTV mà Bọ Lập trên quechoa.vn đang hết lòng cổ
súy hoặc đao to búa lớn hơn “you can save the Arctic” (Bạn có thể cứu được Bắc
Cực) như tổ chức Greenpeace (Hòa bình Xanh): đó là xã hội dân sự. Đa dạng như
chính bộ mặt của nó, hoạt động của xã hội dân sự muôn hình vạn trạng: nhẹ nhàng,
vui vẻ là bữa họp mặt hàng năm, vừa đánh chén vừa ôn lại chuyện xưa trường cũ
dưới cái tên mỹ miều “Hội đồng môn trường X niên khóa Y” của mình; ồn ào huyên
náo, có cả nụ cười lẫn nước mắt như Fan club của sao nọ, sao kia; đến quyết
liệt, máu lửa như 3 cô gái Nga Pussy Riot vào nhà thờ Thiên chúa hát nhạo báng
ông Putin, như các chị em phong trào nữ quyền (Feminist) khỏa thân để ủng hộ
quyền phụ nữ ở Euro và Olympic London tháng trước.
Ở Việt Nam mình, dù chưa có nhiều người
quen tên, biết mặt, vì nghe nó có vẻ tây quá, Xã hội dân sự thực ra đã là
chuyện thường ngày ở huyện, hiện diện khắp hang cùng ngõ hẻm: các anh thuộc
“nhóm sở thích” tắm tiên ở bãi sông Hồng họp nhau bơi lội hàng tuần; cô gái ăn
chay mặc váy rau xanh đứng bên Bờ hồ để cứu trái đất; nhiều tiền thì tổ chức
đoàn siêu xe đi xuyên Việt như bạn Cường đô la; ít tiền thì đạp xe đạp qua vài
con phố dõng dạc lên tiếng ta là người đồng tính như nhóm bạn “Gay” ở Hà Nội. Xa
xưa hơn nữa, xã hội dân sự/ xã hội công dân đã là một phần hiển nhiên của đời
sống xã hội Việt Nam: những hội hè, lễ lạt của làng quê; những thiết chế dòng
họ, những cộng đồng tín ngưỡng…tất cả, áp nó theo khuôn lý thuyết tây thì nó là
Xã hội dân sự chứ có gì đâu. Tóm lại: xã hội dân sự là quyền nói lên tiếng nói
và hành động một cách ôn hòa, không vị lợi của cá nhân hay nhóm người - tiếng
nói/hành động độc lập với nhà nước. Như mình “phát cuồng” vì anh Biên Cương thì
mình vào Hội FB “ném đá” anh ấy (nhà nước không thể cấm mình ném đá anh ấy trên
FB nhưng sẽ cho mình ra tòa, vào tù nếu ra đường, gặp anh ấy mà cầm gạch choảng
nhau); bác Tuấn rất thương các em nhỏ ở miền núi thì quyên tiền cho các em có
thịt ăn; bạn Nguyễn Quang Thạch muốn mọi người đọc sách vận động làm Tủ sách
dòng họ, tủ sách nông thôn; bạn Ngọc Quyên người mẫu yêu cỏ cây muông thú nên
lột bỏ xiêm y hòa mình vào thiên nhiên để kêu gọi “bảo vệ môi trường”; Sư thầy
Thích Tâm Mẫn nhất bộ nhất bái cổ vũ hòa bình, hoằng dương phật pháp; Bác Huệ
Chi, Bác Quang A cùng các bác trí thức khác trăn trở với tình hình đất nước thì
làm kiến nghị thư. Xã hội dân sự đơn giản là thế, muôn màu muôn vẻ, muôn hình
vạn trạng khác nhau. Nếu nhà nước thấy nó hiền lành, vô hại như cái hội đồng
môn của mình, hội chơi chim của các cụ hay vui vẻ như bạn Ngọc Quyên thì nhà
nước ok, kệ nó, nó thích làm cho nó làm. Tuy nhiên, khi nhà nước “đánh hơi”
thấy nó có vẻ có màu sắc chính trị hay thách thức: bướm mà đòi nổi loạn như 3
cô Nga Pussy Riot thì cho nó vào tù, hoặc ít ra thì cũng hốt lên xe bus, ngồi chơi
tạm chục tiếng, ngày ở Trại phục hồi nhân phẩm Lộc Hà như Công an đối xử với
nhóm biểu tình phản đối Trung Quốc ở Hà Nội.
Trong cái xã hội dân sự đa màu sắc đó, trong hàng ty tỷ tổ chức xã
hội dân sự đủ các thể loại đó, chỉ có những nhóm có đăng ký hoạt động với chính
quyền; có “tầm nhìn”, có “sứ mệnh”, có ban có bệ, có đường có hướng, có tổ chức
đường hoàng mới gọi là tổ chức Phi chính phủ. Phi chính phủ - để phân biệt với
ông chính phủ có quyền lực công, có ngân sách tiêu xài xả láng từ tiền đóng
thuế của người dân và sẵn sàng tống bất kỳ ông bà công dân nào vào tù nếu dám riot-nổi
loạn; và cũng để phân biệt với ông Thị trường (market) tự bỏ vốn ra để kiếm
lời, làm cái gì cũng cân đo đong đếm lời với lãi. (Do đó những cái hội, đoàn
như Hội nhà văn, Đoàn thanh niên, hội Phụ nữ…. đúng lý ra cũng là phi chính phủ
nhưng lại không được xếp vào hàng ngũ này vì nó là hội quốc doanh, tiêu tiền
nhà nước, phục vụ mục tiêu chính trị của nhà nước và đương nhiên, không hề độc
lập với nhà nước).
Ngo ngoe, nhưng không phải là vô chính phủ - vô luật lệ và chống
chính phủ, cũng không phải là phi lung tung, phi ầm ầm không định hướng (Thế
nên cũng là giúp bữa cơm của em học sinh nghèo ở Lào Cai, Hà Giang, Yên Bái …
“có chất” hơn một chút, Tầm nhìn Thế giới (World Vision) hay Plan là những tổ
chức phi chính phủ, nó làm qua những dự án, chương trình chính thức (chẳng hạn
chương trình Chăm sóc và phát triển trẻ em toàn diện) và được chính quyền cho
phép; còn Cơm có thịt của bác Tuấn VTV thì là một phong trào từ thiện – một
hình thức của xã hội dân sự chứ nó không phải là một tổ chức, mặc dù cũng là
phi chính phủ về bản chất).
Phi chính phủ cũng có nhiều loại. Có nhóm quan tâm tới môi trường,
lo tê giác ở ta bị bắn chết hết để lấy sừng hay lo cá heo nước ngọt trên sông
Dương Tử ở Tàu sắp tuyệt chủng như mấy ông World Wild Fund (WWF); có nhóm quan
tâm đặc biệt tới đặc biệt đến trẻ em như Tầm nhìn Thế giới (World Vision), Cứu
trợ trẻ em (Save the Children); lại có nhóm quan tâm đến người khuyết tật, từ
nạn nhân da cam (Quỹ nạn nhân chất độc da cam Việt Nam) đến các em bé không may
mắn bị sứt môi hở hàm ếch (Operation Smile). Nhưng đông hơn cả là nhóm hoạt
động vì người nghèo, chống lại đói nghèo. Nhóm này vừa thực hiện các dự án ngắn
hạn khi có thiên tai, dịch họa xảy ra: từ cứu trợ người nghèo bị bão lụt ở Việt
Nam, Pakistan, Miến Điện; sóng thần ở Indonesia, Srilanca; động đất ở Haiti đến
cấp phát lương thực người đói vì hạn hán ở vùng Sừng Châu Phi (Sudan, Somalia);
lại có cả những chương trình dài hạn hỗ trợ người nghèo đủ các khía cạnh: cải
thiện chất lượng y tế; nước sạch, vệ sinh môi trường, HIV/AIDS đến phát triển
sinh kế; thị trường cho người nghèo; thương mại công bằng, vận động chính
sách... Có thể gọi chung nhóm này là các tổ chức phi chính phủ làm về phát
triển (development), những cái tên tiêu biểu nhất là Care, Plan, Oxfam, Action
Aid. Phần lớn các tổ chức được gọi là phi chính phủ Việt Nam, ban đầu ra đời dưới sự hỗ trợ
của phi chính phủ quốc tế loại này (còn gọi là INGO – international NGO vì nó
hoạt động rộng khắp thế giới).
Những người sáng lập NGO Việt Nam đa phần là những người hoặc từng
là nhân viên, hoặc từng có quan hệ hợp tác với các INGO nay đủ lông đủ cánh tự
lập ra những tổ chức riêng dưới các hình thức như viện, trung tâm nghiên cứu,
trung tâm phát triển cộng đồng, chuyên làm nghiên cứu, đánh giá hay cung cấp
các dịch vụ tư vấn, đào tạo, và triển khai dự án theo đơn đặt hàng của các phi
chính phủ quốc tế hay từ nguồn vốn tài trợ của một số nhà tài trợ quốc tế khác.
Thêm một nhóm nữa là những phi chính phủ chỉ quan tâm đến lĩnh vực chính trị
(loại này Việt Nam chưa có) từ đấu tranh cho tự do báo chí, tự do ngôn luận như
RFS (Reporter Sans Frontières - Phóng viên không biên giới) (hàng năm ra báo
cáo và xếp hạng về tự do báo chí thế giới); chống tham nhũng như Transparency
International - Minh bạch quốc tế (chuyên xếp hạng chỉ số tham nhũng của các
nước) hay bảo vệ nhân quyền như Human Right Watch (Quan sát Nhân quyền). Mấy
ông này thường xuyên chỉ trích chính phủ, kêu gọi bỏ kiểm duyệt báo chí; dỡ
tường lửa, trả tự do cho các bloggers, cho người “bất đồng chính kiến”…vì vậy
bị nhà nước mình ghét nhất. Tiếng nói của nhóm này rất có trọng lượng đối với
công chúng phương tây, cho nên, mấy bác phát ngôn viên của bộ ngoại giao, sau
mỗi đợt các ông NGO này ra báo cáo với cả phúc trình này nọ, lại phải vội vàng
cải chính, bảo rằng các ông phản ánh không chính xác tình hình ở VN, rằng nước
tôi chỉ có những người vi phạm pháp luật chứ không có tù nhân lương tâm
(conscience prisoners) như mấy ổng rêu rao cả.
Ngoài ra có một nhóm nữa là các phi chính phủ hoạt động vì mục
đích tôn giáo, tức là truyền đạo. Ở Việt Nam, mình chỉ nghe nói chứ chưa
trực tiếp biết nhóm này. Nhóm vì tôn giáo này bị nhà nước Việt Nam nghi kỵ
nhất; sau vài vụ như nhà nước Đề Ga ở Tây Nguyên hồi trước hay vụ Mường Nhé năm
kia, họ càng bị cảnh giác tợn. Và có lẽ những trường hợp này càng khiến bác
Dương Văn Cừ nói ở trên thêm tự tin dán cho các NGO và rộng hơn là Xã hội dân
sự cái nhãn “diễn biến hòa bình”, xếp nó vào hàng “thế lực thù địch”.
Thành thực mà nói, mình cũng tin là có những tổ chức phi chính phủ
hoạt động vì mục đích chính trị, nhưng ở Việt Nam, nó không nhiều và chắc chắn
chính phủ cũng chẳng đời nào cho phép. Tuyệt đại đa số các NGO hoạt động với
mục đích tốt, mang tính xây dựng và nhắm đến các mục tiêu xã hội hơn là chính
trị. Mối quan tâm và các lĩnh vực chính là chống đói nghèo, bảo vệ môi trường,
cải thiện các dịch vụ xã hội (y tế, giáo dục) bảo quyền lợi của các nhóm dễ bị
tổn thương (trẻ em, phụ nữ, người khuyết tật, nhóm dân tộc thiểu số). Đóng góp
của họ cho những thành quả phát triển của Việt Nam
là không hề nhỏ và chính phủ Việt Nam cũng nhiều lần thừa nhận điều
đó. Đả kích Xã hội dân sự một cách vô căn cứ đồng thời dán nhãn “diễn biến hòa
bình” cho NGO ở Việt Nam, dù là NGO quốc tế hay NGO Việt Nam là cách nhìn thiếu
cẩn trọng, “vơ đũa cả nắm”, phản ánh thái độ thiếu khách quan và đầy định kiến
của một người ngoài cuộc với giới NGO.
Ở Việt Nam,
cũng đã có nhiều nỗ lực vận động để ra luật về tổ chức, lập hội nhằm xác lập vị
thế pháp lý chính thức cho các hội đoàn hay là tổ chức phi chính phủ Việt Nam. Mình biết
một số anh chị làm vụ này, nỗ lực chưa đi đến đâu thì có cái Chỉ thị 97 của anh
Ba làm cho các NGO Việt Nam mới từ trứng nước bước ra chưng hửng, khiến viện
IDS của bác Quang A, bác Nguyên Ngọc phải tự giải thể để phản đối. Gần đây một
số bạn bè mình ở các bộ (trong đó có Bộ Kế hoạch Đầu tư chuyên quản lý đám NGO
ngoe này) nói rằng cụm từ “Xã hội dân sự” đã bị xếp vào nhóm từ húy kỵ. Kể cũng
tội cho NGO và cái Xã hội dân sự ở nước mình, trong khi cũng là nó ở Tây thì
được xưng tụng như một trong ba rường cột của xã hội, bằng vai phải lứa với hai
người anh em Nhà nước và Thị trường; thì ở ta nó bị hắt hủi, bị xem như thế lực
thù địch.
Chơi chim, chơi chó, cá cảnh, gà tre thì các bác cứ thoải mái mà
hội họp; cởi xiêm lột áo vì môi trường cũng chẳng chết ai, cứ tự do mà làm; cơm
có thịt, trái tim cho em, lục lạc vàng, đèn đom đóm … cũng tốt thôi, không sao
cả nhưng Kiến nghị này kiến nghị nọ, hô hào Trường Sa, Hoàng Sa thì coi chừng,
đó là xã hội dân sự đấy, là âm mưu diễn biến hòa bình, là cách mạng màu này màu
kia đấy. Ngành tư tưởng văn hóa nước nhà mà còn những nhà lý luận như bác như
Dương Văn Cừ thì thân phận của xã hội dân sự, xã hội công dân mơ cho đến ngày
nào khá lên được như bạn bè phương tây đây.
Tác giả gửi cho viet-studies ngày 2-9-12
RSS Feed
Facebook
Twitter
0 comments:
Đăng nhận xét